از جمله مباحث کلیدی در «فقه المعاملات» و در ذیل بررسی مفاهیم بنیادی آن، بحث پردامنۀ «حق» است. در این میان، مفهومکاوی و تبیین ماهوی حق از اهمیت بهسزایی برخوردار است؛ چرا که شناخت ماهیت حق، در مباحث مربوط به امکان و چگونگی معاملاتِ واقع بر آن، نقش تعیینکنندهای دارد. پرسشهایی نظیر اینکه آیا «نقل» و «اسقاط» حق از اقتضائات ذاتی آن است یا از لوازم عقلاییِ مترتب بر آن؟ و اینکه آیا پس از اسقاط حق، امکان اعادۀ آن وجود دارد یا خیر؟ همواره محل بحث بودهاند. در باب شناخت ماهیت حق و احکام معاملاتیِ آن (مانند بیع، ارث، اسقاط و…) نظریات متعددی در فقه امامیه وجود دارد. این نوشتار، مباحث مذکور را از منظر مرحوم محقق نایینی بررسی میکند. از دیدگاه محقق نایینی، ماهیت حق عبارت است از «سلطنت». به بیان دیگر، ایشان معتقد است که ماهیت حق به نوعی «واجدیت» و «در دست گرفتن زمامِ امرِ شیء» بازمیگردد. مرحوم محقق نایینی «نقل»، «اسقاط» و «انتقال» حق را از شؤون ذاتیِ آن برمیشمرد؛ هرچند در موارد خاص، به دلیل وجود خصوصیاتی در آن حقِ ویژه، از این موارد منع میکند.
